वासिङ्टन(संयुक्त राज्य अमेरिका), २२ माघ ।  ट्रम्प प्रशासनले जेट इन्जिनदेखि स्मार्टफोनसम्म अत्यावश्यक मानिने महत्त्वपूर्ण खनिजहरूको आपूर्ति शृङ्खला चीन बाहिर सुरक्षित गर्न हालसम्मकै सबैभन्दा ठूलो योजना सार्वजनिक  गरेको छ । यस योजनाअन्तर्गत साझेदार मुलुकहरूसँग खरीद सम्झौता गर्दै करिब दुई अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको कोष परिचालन हुने अपेक्षा गरिएको छ ।

अमेरिकी उपराष्ट्रपति जेडी भान्सले बुधबार महत्वपूर्ण खनिजहरूको लागि एक प्राथमिकता प्राप्त व्यापार समूहमा सहयोगीहरूलाई आबद्ध गर्ने योजनाको अनावरण गर्नुभएको छ । उन्नत उत्पादनको लागि महत्त्वपूर्ण सामग्री मानिएकां दुर्लभ खनिजहरुमाथि रहेको चीनको पडक खुकुलो पार्ने प्रयासहरुलाई तीव्र पार्दै अमेरिकाले यस्ता खनिजहरुको समन्वित मूल्य प्रस्ताव पनि गरेको छ ।

चीनले भू-आर्थिक लाभको रूपमा धेरै खनिजहरूको प्रशोधनमा आफ्नो नियन्त्रण राखेको छ । उसले कहिलेकाहीं निर्यातमा कटौती गर्दै, मूल्यहरूलाई दबाएर र अर्धचालक, विद्युतीय सवारी साधन र उन्नत हतियारहरू बनाउन प्रयोग हुने सामग्रीहरूको स्रोतहरू विविधीकरण गर्ने अन्य देशहरूको क्षमतालाई कम गर्दै आएको छ।

“हामी हाम्रा घरेलु उत्पादकहरूलाई कम गर्न सस्तो महत्वपूर्ण खनिजहरू लिएर हाम्रा बजारहरूमा मानिसहरूको बाढी आउने समस्यालाई हटाउन चाहन्छौं”, भान्सले चीनको उल्लेख नगरी वाशिङ्टनमा भ्रमण गर्ने मन्त्रीहरूको भेलामा भन्नुभयो ।

“हामी उत्पादनको प्रत्येक चरणमा महत्वपूर्ण खनिजहरूको लागि सन्दर्भ मूल्यहरू स्थापना गर्नेछौं, ….र अधिमान्य क्षेत्रका सदस्यहरूका लागि, यी सन्दर्भ मूल्यहरू मूल्य निर्धारण अखण्डता कायम राख्न समायोज्य करहरू मार्फत कायम राखिएको तल्लाको रूपमा काम गर्नेछौं”, भान्सले भन्नुभयो।

बैठकमा भारत, जापान सहित ५५ देशहरू

विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले वाशिंगटनमा भएको वार्तामा ५५ देशहरू सहभागी भएको बताए, जसमध्ये दक्षिण कोरिया, भारत, थाइल्याण्ड, जापान, जर्मनी, अष्ट्रेलिया र कंगो लोकतान्त्रिक गणतन्त्र, सबै फरक(फरक प्रशोधन वा खानी क्षमता भएका छन्।

“खनिजहरू एउटै देशको हातमा भारी मात्रामा केन्द्रित छन्”, रुबियोले  चीनलाई उल्लेख नगरी भन्नुभयो, “परिस्थिति भूराजनीतिमा लाभ उठाउने उपकरण बनेको छ।”

गत वर्ष चीनले अमेरिकी अटोमेकरहरू र अन्य औद्योगिक उत्पादकहरूलाई आवश्यक पर्ने दुर्लभ पृथ्वीहरू रोकेर वरिष्ठ अधिकारीहरू र विश्वव्यापी बजारहरूलाई झस्काएपछि राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको प्रशासनले अमेरिकी महत्वपूर्ण खनिजहरूको आपूर्ति सुरक्षित गर्न प्रयासहरू तीव्र पारेको छ।

ट्रम्पले सोमबार परियोजना भल्ट भनिने महत्वपूर्ण खनिजहरूको अमेरिकी रणनीतिक भण्डार सुरु गर्नुभयो, जसलाई अमेरिकी निर्यात-आयात बैंकबाट १० अर्ब डलरको बीउ कोष र २ अर्ब डलरको निजी कोषले समर्थन गरेको छ।

बैठकमा, अमेरिकी व्यापार प्रतिनिधि जेमिसन ग्रीरले महत्वपूर्ण खनिज आपूर्ति शृङ्खलाहरूलाई बलियो बनाउन र अन्य सहयोगीहरूसँग फराकिलो सम्झौताको लागि आधार तयार गर्न मेक्सिकोसँग द्विपक्षीय योजना र युरोपेली संघ र जापानसँग त्रिपक्षीय सम्झौताको घोषणा गर्नुभयो।

विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले दर्जनौँ युरोपेली, एसियाली र अफ्रिकी मुलुकका अधिकारीहरूसँग आयोजना गर्नुभएको बैठकमा  अमेरिकाले आपूर्ति शृङ्खला र रसदसम्बन्धी सम्झौताहरूमा हस्ताक्षर गर्ने अपेक्षा गरिएको  छ ।

रुबियोले मङ्गलबार दक्षिण कोरिया र भारतका विदेशमन्त्रीहरूसँग महत्त्वपूर्ण खनिजको खनन र प्रशोधनबारे छलफल गर्नुभएको थियो ।

यी बैठक र सम्भावित सम्झौताहरू राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले ‘प्रोजेक्ट भल्ट’ घोषणा गर्नुभएको दुई दिनपछि आएका हुन् । सो परियोजनाअन्तर्गत अमेरिकी निर्यात–आयात बैंकबाट १० अर्ब डलर ऋण उपलब्ध गराइनेछ । यससँगै करिब एक अर्ब ६७ करोड डलर निजी पूँजी जोडेर महत्त्वपूर्ण खनिजको रणनीतिक भण्डार निर्माण र सञ्चालनमा वित्तीय सहयोग गरिने बताइएको छ ।

चीनले विश्वको दुर्लभ पृथ्वी खननको करिब ७० प्रतिशत र प्रशोधनको ९० प्रतिशत नियन्त्रण गर्दै आएको अवस्थामा ट्रम्प प्रशासनले यस्तो कदम चालेको हो । ट्रम्पको कर युद्धको प्रतिक्रियामा चीनले केही तत्वहरूको आपूर्ति सीमित गरेपछि अमेरिकाले विकल्प खोज्न तीव्र प्रयास अघि बढाएको जनाइएको छ । अक्टोबरमा राष्ट्रपति ट्रम्प र चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङबीच भेट भएपछि उच्च शुल्क फिर्ता लिने र प्रतिबन्धहरू खुकुलो बनाउने सहमति भए पनि चीनको निर्यात नियन्त्रण अझै कडा रहेको बताइएको छ ।

प्रोजेक्ट भल्ट घोषणा गर्दै राष्ट्रपति ट्रम्पले अघिल्लो वर्षजस्तो अनुभव पुनः भोग्न नचाहेको बताउनुभएको थियो ।

उद्योग विश्लेषक पिनी अल्थौसका अनुसार व्यापार युद्धले पश्चिमी मुलुकहरू चीनमाथि कति निर्भर छन् भन्ने कुरा उजागर गरेको छ । उहाँका अनुसार प्रमुख उत्पादक र उपभोक्ता मुलुकहरू मिलेर एक प्रकारको ‘क्रेता समूह’ निर्माण गर्ने प्रयास भइरहेको छ, जसले मूल्य संरचना र न्यूनतम मूल्य निर्धारणजस्ता विषयमा सहकार्य गर्नेछ ।

गत साता अमेरिकी सरकारले युएसए रेयर अर्थमा एक अर्ब ६० करोड डलर लगानी गर्दै चौथोपटक प्रत्यक्ष सहयोग प्रदान गरेको थियो । यस क्रममा निजी लगानीकर्ताजस्तै कडा छानविन गरी करदाताको हित सुरक्षित गर्ने सर्तहरू राखिएको अल्थौसले बताउनुभयो ।

यसैबीच, अमेरिकी निर्यात–आयात बैंकको बोर्डले इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो ऋण स्वीकृत गर्दै रणनीतिक महत्त्वपूर्ण खनिज भण्डार स्थापनालाई सहयोग पुर्‍याएको छ । यस भण्डारले ब्याट्री, ऊर्जा उपकरण, डिजिटल भण्डारण र एयरोस्पेस उद्योगका प्रमुख उत्पादकहरूलाई आवश्यक सामग्रीमा पहुँच सुनिश्चित गर्ने लक्ष्य लिएको छ ।

बैंकका अध्यक्ष जोन जोभानोभिकले सार्वजनिक–निजी साझेदारी मोडेलले सबै पक्षलाई जिम्मेवार बनाउने र निजी लगानीलाई आकर्षित गर्ने बताउनुभयो । विशेषज्ञहरूका अनुसार यस रणनीतिले चीनबाहेकको ‘अधिक स्वाभाविक’ मूल्य प्रणाली विकास गर्न मद्दत पुर्‍याउन सक्छ ।

ट्रम्प प्रशासनका यी प्रयासहरूले केही द्विदलीय समर्थन पनि पाएका छन् । गत महिना सांसदहरूको एक समूहले दुर्लभ पृथ्वी खनिज तत्व र अन्य महत्त्वपूर्ण खनिज उत्पादन बढाउन दुई अर्ब ५० करोड डलरको नयाँ एजेन्सी प्रस्ताव गरेको थियो । सांसदहरूका अनुसार यसले चीनमाथिको निर्भरता घटाउँदै बजार स्थिर बनाउन सहयोग पुर्‍याउनेछ ।

विशेषज्ञ डेभिड अब्राहमका अनुसार भण्डार निर्माण दीर्घकालीन समाधान भए पनि चीनको नियन्त्रणका कारण हाल सामग्रीको अभाव कायमै छ । उहाँले खनिज उत्पादनसँगै ती प्रयोग हुने उद्योगहरूको विकासमा पनि ध्यान दिन आवश्यक रहेको उल्लेख गर्नुभयो ।